ماليات را مورد بررسى قرار دهيم ، مطلب بسيار طولانى و خود كتابى مستقل مىشود و بنابراين اشخاصى كه مىخواهند از كم‌وكيف آن مستحضر شوند بهتر آن است كه به كتب مربوطه مراجعه نمايند و در اين‌جا چون احتياج به تشريح اوضاع مالياتى ايران از قديمىترين اعصار نداريم ، فقط به قرون اخير توجه كرده ، آن را در فصل آتى از نظر خوانندگان مىگذرانيم . احتياج به يادآورى نداريم و اشخاصى كه به تاريخ ايران آشنايى دارند مىدانند كه ماليات و دخل و خرج ايران قبل از صدارت اميركبير وضع رضايت‌بخشى نداشته و غالبا دولت مبلغى هم كسر بودجه داشته است . چون اميركبير به مقام صدارت رسيد اصلاح ماليه و تعادل بودجه را قبل از هرچيز مورد توجه قرار داده ، روى گشادبازىها و حاتم‌بخشىها و خاصه خرجىها و مستمرىهاى بىمورد قلم بطلان كشيد و بين دخل و خرج مملكت تعادل برقرار ساخت و در هر سال دو كرور اضافه درآمد آورد و هميشه خزانه كشور پرپول بود و هر وجهى در محل خود به مصرف مىرسيد ولى ادامه اين وضع فايده‌اى به حال بيكاره‌ها و عزيزهاى بىجهت نداشت و در صدد كارشكنى برآمدند و با مهد عليا مادر داعيه‌دار شاه همدست شدند و عماد الدوله نورى قره نوكر انگلستان به فعاليت پرداخت و بالاخره ذهن ناصر الدين شاه را مشوب و به دست اين شاه جوان و كم تجربه نابغه بزرگ را از پاى درآوردند . ماليات ايران در زمان قاجاريّه مسأله ماليات از مهمترين مسائلى بود كه همواره دولت و حكام با آن روبه‌رو بوده‌اند . هر روز كه از عمر دولت قاجار مىگذشت ملت ايران بينواتر و مملكت خرابتر و به‌همين نسبت وصول ماليات از مردم مشكل‌تر مىشد چه بسا طوايف و ايلات كه از جور مأمورين وصول ماليات جلاء وطن مىكردند و چه بسا قراء كه از سكنه خالى و مسكن جغد مىگرديد . تازه وجوهى كه با هزار زحمت از مردم بيچاره وصول مىشد به چه مصرف مىرسيد ؟ آيا صرف آبادانى كشور ، توسعه آبيارى و زراعت ، تأسيس كارخانه ، افتتاح مدارس ، ساختن پل‌ها ، كاروانسراها ، مساجد و امثال ذالك مىشد ؟ ابدا ، فقط به مصرف عياشى و خوش‌گذرانى و تفريحات شاه و درباريان و شاهزادگان كه هريك در گوشه‌اى از اين كشور پهناور بساط نيمه پادشاهى گسترده و مشغول عيش‌ونوش بودند ، مىرسيد . از تاريخى كه كسى به ياد ندارد ، ولخرجى و توانگر ساختن بزرگان و نورچشمان و محبوبين يا انباشتن كسب طمع و حرص دارندگان تيول و درباريان در برابر بيهوده‌ترين خدمات يا انجام